Αναδημοσίευση από το περιοδικό Αρχαιολογία

Ή φυσική αγωνία τού ανθρώπου για τη μετά θάνατον ζωή, πού η χριστιανική διδασκαλία τον διαβεβαίωνε ότι θα ήταν ανάλογη με τα έργα της επίγειας ζωής του, τον οδήγησε, όπως ήταν φυσικό, στο να προσπαθήσει να εξαγοράσει τον παράδεισο με κάθε τρόπο.

Οι δύο πόλοι, η κόλαση και ο παράδεισος, προσδιόριζαν τις συνέπειες των καθημερινών του πράξεων. Ωστόσο αναμάρτητος δεν ήταν κανείς. Ή αγωνία αύτή από το 16ο αί, εκφράζεται με το συγχωροχάρτι, τη γραπτή δηλαδή διαβεβαίωση ότι οι αμαρτίες μπορούν να παραγράφουν με την καταβολή αντιτίμου. Νεκροί και ζωντανοί εξαγοράζουν τη θέση τους στο χριστιανικό παράδεισο. Ή έκδοση και η διανομή συχωροχαρτιών αποτέλεσε μία συνηθισμένη και γερά εδραιωμένη δραστηριότητα τής ορθόδοξης Ανατολικής εκκλησίας. Το 16ο αι η χρήση τους φαίνεται να έχει γενικευτεί. Τα συγχωροχάρτια αρχικά χειρόγραφα μετατρέπονται σε έντυπα από τα μέσα τού 17ου αί., ενώ η νομιμότητά τους επικυρώνεται από την ορθόδοξη σύνοδο τού 1727. Από κει και ύστερα η παραγωγή τους συνεχίζεται αδιάκοπα. Αξίζει να σημειωθεί ότι το τελευταίο έντυπο συγχωροχάρτι πού έχει επισημανθεί χρονολογείται στο 1955. Επειδή όμως το συγχωροχάρτι ανήκει στις άγραφες παραδόσεις και δεν αναφέρεται στα κανονιστικά κείμενα, άλλά νομιμοποιείται από την εκκλησία με βάση την παλαιότητά του, είναι δύσκολο να προσδιοριστεί με ακρίβεια η εμφάνιση των συχωροχαρτιών. Φαίνεται πάντως ότι πρόκειται για συνήθεια πού διαμορφώθηκε σταδιακά και χρειάσθηκε αιώνες νια να αποτελέσει κανονικό στοιχείο της ορθόδοξης καθημερινότητας. Έτσι η έκδοση συχωροχαρτιών αποτελεί ένα νεωτερισμό αφού η μετάνοια και η άφεση των αμαρτιών απορρέουν από την ίδια τη διδασκαλία της εκκλησίας (εξομολόγηση -μετάνοια , πνευματικές ποινές ή επιτίμια). Ή αφετηρία των συχωροχαρτιών θα πρέπει να αναζητηθεί αφενός μεν στην πίεση της λαϊκής θρησκευτικότητας και αφετέρου στις οικονομικές ανάγκες της εκκλησίας. Ή αρχή ίσως έγινε από ισχυρά πρόσωπα ή οικογένειες πού είχαν τη δύναμη να επιβάλλουν στην εκκλησία την ικανοποίηση αιτημάτων πού δεν ανταποκρίνονταν εντελώς στον κανόνα της. Ή κατάσταση αύτή έδινε την ευκαιρία στην εκκλησία να αυξήσει το κύρος της στους πιστούς και να ενισχύσει τα οικονομικά της. Οι ανάγκες αυτές γεφυρώθηκαν με το συγχωροχάρτι. Αξίζει να σημειωθεί ότι το συγχωροχάρτι μπορεί να σταλεί στον πιστό από μακρινό τόπο και να εκδοθεί όχι μόνο για ένα άλλο και για περισσότερα άτομα. Ένα τέτοιο παράδειγμα μάς προσφέρει το συγχωροχάρτι πού έχει εκδοθεί από τον Πατριάρχη Αλεξάνδρειας στις 21 Οκτωβρίου 1641 για τούς κατοίκους Κυδωνιάς της Κρήτης. Το συγχωροχάρτι, αντίθετα από την πρακτική της ορθόδοξης εκκλησίας πού αναθέτει την άφεση των αμαρτιών στους επίσκοπους και τούς ιερείς, εκδίδεται μόνον από τον Πατριάρχη. Χορηγούμενα λοιπόν από τις κορυφές της ορθοδοξίας και μόνον από αυτές, τα συγχωροχάρτια αποκτούν στα μάτια των ευσεβών ιδιαίτερη μεγαλοπρέπεια πού γίνεται όλο και πιο επιβλητική με το πέρασμα τού χρόνου. Εμφανίζονται οι πατριάρχες περιβεβλημένοι με αρμοδιότητες πού τούς επιτρέπουν να αποφασίζουν τελεσίδικα για την τύχη των ανθρώπων στη μέλλουσα ζωή. . Ο πολλαπλασιασμός των αναγκών οδήγησε στο να γίνουν τα κείμενα ομοιόμορφα και προσωποποιημένα. Έξάλλου διαμορφώνονται δύο διαφορετικοί τύποι συχωροχαρτιών. ο ένας τύπος ο πιο σύντομος, αφορά τούς συγχωρούμενους πού βρίσκονται ακόμα στη ζωή, ενώ ο δεύτερος πού έχει και εύκτικό χαρακτήρα, προορίζεται για τούς νεκρούς.

Από τα μέσα τού 17ου αι τα συγχωροχάρτια για τούς ζώντες άρχισαν να κυκλοφορούν σε έντυπη μορφή και πολύ γρήγορα η εκτύπωσή τους αποτέλεσε προνόμιο του πατριάρχη των Ιεροσολύμων. Αντίθετα τα συχωροχάρτια για τούς νεκρούς τυπώνονται τις πρώτες δεκαετίες τού 19ου αι και εκδίδονται αποκλειστικά από τον Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης. Επειδή όμως η αυτόγραφη απόδειξη πού πρόσφερε ο χαρακτήρας των χειρόγραφων συχωροχαρτιών είναι αυθεντικότερη, συνεχίζουν να υπάρχουν παράλληλα. Ή φύση και ο προορισμός των έγγράφων αυτών κάνουν τα συγχωροχάρτια ένα αρκετά σπάνιο είδος έγγράφου πού δυσκολεύει τη συγκρότηση σειρών για την πληρότητα της έρευνας. Αυτό κυρίως οφείλεται στη συνήθεια να τοποθετείται το συγχωροχάρτι ανάμεσα στα χέρια τού νεκρού την ώρα της ταφής του. Έτσι η εμφάνιση των πρώτων συχωροχαρτιών δεν μπορεί να χρονολογηθεί με ακρίβεια. Τα τελευταία τριάντα χρόνια τού 16ου αι. η χρήση τους γενικεύεται. Το 1576 ο Θεοδόσιος Ζυγομαλός πού ταξιδεύει ως έξαρχος τού Πατριαρχείου στα νησιά τού Αιγαίου για τη συλλογή χρηματικών ενισχύσεων χρειάζεται και αλλά συγχωροχάρτια για να διανείμει, επίσης είναι γνωστό το συγχωρητικό πού υπογράφει ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων το 1585 για τη ρωσίδα αυτοκρατόρισσα Ειρήνη . Αρμόδια για την έκδοση συχωροχαρτιών είναι τα τέσσερα πατριαρχεία της ορθόδοξης τουρκοκρατούμενης Ανατολής: Κωνσταντινούπολη, Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια, Ιεροσόλυμα. Στα τέλη όμως τού 17ου αι η έκδοση συχωροχαρτιών και από τούς Σιναίτες προκάλεσε για μικρό χρονικό διάστημα πηγή εντάσεων και διενέξεων. Οι Σιναίτες φροντίζουν με κάθε τρόπο για την προσέλκυση μεγάλου αριθμοί προσκυνητών στο «θεοβάδιστον όρος». Οικειοποιούνται πατριαρχικά προνόμια με αποτέλεσμα να ενοχληθεί το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ανάλογες ενέργειες κάνουν και άλλες εκκλησίες όπως π.χ. η Αρχιεπισκοπή Άχριδών και πάσης Βουλγαρίας, πού δεν φαίνεται όμως να απειλούν σοβαρά τα συμφέροντα των Πατριαρχείων. Με την εμφάνιση των έντυπων συχωροχαρτιών ο θεσμός φθάνει στην ολοκλήρωσή του. Υπάρχει τώρα η ευχέρεια, πού παρέχει η τυπογραφία, να παράγονται και να διανέμονται πολλαπλάσια αντίτυπα από ότι στην προγενέστερη εποχή των χειρογράφων. Για την ώρα το παλιότερο ελληνικό έντυπο συγχωροχάρτι είναι εκείνο πού έχει εκδοθεί στο όνομα τού Πατριάρχη Ιεροσολύμων Δοσιθέου Νοταρά και σε ελληνική γλώσσα. Το κείμενο είναι από τη μελέτη τού Φ. Ηλιού πού δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Τα Ιστορικά»,τόμος Ι, τεύχος 1, σελ. 35 κ.έ.

Κ.Ε.

,

Βαθμολογία μέλους

   (0 ψήφος)