Αναδημοσίευση από το περιοδικό Αρχαιολογία

Αρχαιολόγος

Η επιγραφή πάνω στην οινοχόη τού Δίπυλου.

Με την παρακμή των μυκηναϊκών ανακτορικών κέντρων, γύρω στο 1200 π.χ., η συλλαβική γραφή «Γραμμική Β» ήταν καταδικασμένη σε λήθη, καθώς δε φαίνεται να είχε «διαρρεύσει» ότι την κάστα των ανακτορικών γραφέων για  να γίνει κτήμα τού λαού. Έτσι, στους λεγόμενους σκοτεινούς χρόνους (Dark Ages), πού ακολουθούν, ολόκληρος ο ελληνικός χώρος, χωρίς μαρτυρημένα μνημεία γραφής, μοιάζει παραδομένος στην «αγραμματοσύνη». με την επιγραφή όμως τη  χαραγμένη (graffito) σε μία πήλινη οινοχόη, πού βρέθηκε το 1871 σε ύστερογεωμετρικό τάφο τού αρχαίου Δίπυλου (Κεραμικός), η γραφή στην πιο άρτια μορφή της, την αλφαβητική, αρχίζει μία νέα σκυταλοδρομία συνεχιζόμενη αδιάσπαστα ως τις μέρες μας. Φοινικικό - για  την ακρίβεια Βορειοσημιτικό - δάνειο το νέο αλφάβητο, στα πλαίσια των εμπορικών συναλλαγών του τότε κόσμου, προσαρμόστηκε γρήγορα στις απαιτήσεις της ελληνικής γλώσσας πού κλήθηκε να υπηρετήσει κι ως ζωντανός οργανισμός εξελίχτηκε ραγδαία. Αλματώδης εξέλιξη κι εξάπλωση της γραφής αποτελούν μία ακόμη συμβολή στη φαινομενολογία της ελληνικής ευφυΐας.

Ή οινοχόη απ' το Δίπυλο (750-735π.Χ.) Έθν. Άρχ. Μουσείο.

Αν και εκτεθειμένη, η οινοχόη τού Δίπυλου στην πρώτη αίθουσα της συλλογής αγγείων τού Έθν.Μουσ.(άρ εύρετ.192), ελάχιστοι θα την προσέξουν αν δεν τούς επιστήσει κάποιος την προσοχή. Ή επιγραφή άλλωστε πού είναι χαραγμένη στον ώμο της από μακριά δε φαίνεται, στα τρία μέτρα μοιάζει με «γρατζουνίσματα», κι όταν κάποιος θελήσει να την «αποκρυπτογραφήσει» σύντομα απογοητεύεται αν δεν είναι κάπως εξοικειωμένος με την επιγραφική, με το σφαιρικό σώμα της οινοχόης (συν.υψος 0,23μ.) δένεται αρμονικά η γραπτή διακόσμηση οριζοντίων ταινιών, εναλλάξ σκούρων και ανοιχτόχρωμων. Ένα ανοιχτόχρωμο κόσμημα στον ώμο αμβλύνει τη  μονοτονία. στον ψηλό κυλινδρικό λαιμό πού απολήγει σε τριφυλλόσχημο στόμιο, το μόνο εικονιστικό μοτίβο: ραδινό ελάφι σε βοσκή, Εύλογα πιστεύεται πώς η οινοχόη βγήκε άπ' το ύστερογεωμετρικό κεραμικό εργαστήρι τού «τεχνίτη τού Δίπυλου» και χρονολογείται ανάμεσα στο 750 με 735 π.Χ. (ύστερογεωμετρική lβ φάση). στο φημισμένο αυτό αττικό εργαστήρι αποδίδονται σήμερα πενήντα περίπου αγγεία άπ' τα όποία 13 οινοχόες (4 μνημειώδεις) κι ο αρχιτεχνίτης του θεωρείται «σπεσιαλίστας» στην κατασκευή μνημειωδών ταφικών αγγείων (αμφορείς, κρατήρες), πού είχαν στηθεί ως «σήματα» σε τάφους τού Κεραμικού.

Στη σκούρα ζώνη του ωμού αριστερά άπ' τη λαβή, αρχίζει η επιγραφή, χαραγμένη με αιχμηρό εργαλείο ασφαλώς σε σύντομο διάστημα μετά το ψήσιμο. Τέτοιου είδους επιγραφές είναι σπάνιες σε σύγκριση με τις γραπτές, η παλιότερη από τις όποίες (γύρω στο 700 π.χ) προέρχεται από το χέρι τού πρωτοαττικού ζωγράφου τού Άναλάτου. Επιπλέον οι γραπτές επιγραφές γίνονται απ' τον ίδιο τον αγγειογράφο πριν απ' το ψήσιμο τού αγγείου κι από την άποψη τού περιεχομένου τους υπάγονται σε σταθερούς τύπους. τα γράμματα της επιγραφής - 47 συνολικά ­ μαρτυρούν σταθερότητα Στη χάραξη με μόνη ίσως αδεξιότητα τη  βαθμιαία αύξηση τού μεγέθους τους. Οι λέξεις διαδέχονται η μία την άλλη χωρίς σημεία διαχωριστικά είναι χαραγμένες άπ' τα δεξιά προς τ' αριστερά (sinistrorsum) «έπί τα λαιά» , όπως έλεγαν οι αρχαίοι κι έτσι διαβάζονται. Ή φορά αύτή γραφής, όπως και το αλφάβητο, είναι δάνειο φοινικικό και διατηρήθηκε ως τις αρχές τού 6ου αί, π.χ. για  ν' αντικατασταθεί με την αντίθετη φορά γραφής «ές εύθύ» πού ήταν βολικότερη μιας κι άπ' τη  φύση του ο άνθρωπος είναι δεξιόχειρας.

Παράσταση χορού στό εσωτερικό αττικού ύστερο γεωμετρικού αγγείου (720 - 700 π.Χ.) Έθν. αρχ. Μουσείο.

Εμφανής είναι η μορφική σχέση των γραμμάτων της επιγραφής με τα αντίστοιχα φοινικικά. το Ι (ιώτα) αποδίδεται με γωνιώδες f ενώ το Ζ (ζήτα) μοιάζει με το σημερινό κεφαλαίο Ι (βλ. ΠA~IEI = ΠΑΙΖΕΙ). Ιδιαίτερα άξίζεl να σημειωθεί το οριζόντιο ~ της επιγραφής, χαρακτηριστικό για  όλες τις σημιτικές γραφές πού όμως στα «αρχαϊκά» ελληνικά αλάθητα αντικαταστάθηκε με ένα Α κάθετο. το Χ (χι). πού απουσιάζει απ' το φοινικικό αλάθητο και πού μαζί με το Φ και Ψ αποτελεί ελληνική προσθήκη, κάνει εδώ την πρώτη του εμφάνιση. Όσον άφορά στην ποσότητα των φωνηέντων, όπως και στις άλλες πρώιμες επιγραφές δεν γίνεται ακόμη διαχωρισμός μακρών από βραχέα. Έτσι το Η και το Ω πού είναι Ιωνική συμβολή στην τελειοποίηση τού αλφάβητου - αποδίδονται με μικρά Ε και Ο (βλ.ΟΡΧΕΣΤΟΝ αντί ΟΡΧΗΣΤΩΝ).

 Τμήμα τής στήλης τού βασιλιά Mesa μέ επιγραφή σέ φοινικικό αλφάβητο (γύρω στό 850 π.χ.).

Ή συντακτική δομή της επιγραφής είναι απλή, μία δευτερεύουσα πρόταση ακολουθημένη από μία κύρια (απόδοση). Βατή είναι η μεταγραφή και η μετάφραση της πρώτης: «Ος νύν όρχηστών πάντων άταλώτατα παίζει» = όποιος τώρα άπ' όλους τούς χορευτές χορέψει με περισσότερη χάρη. Αντίθετα η κύρια πρόταση πού αρχίζει με το 36ο γράμμα (ΤOTOΔEKAΜΙN), απασχολεί σοβαρά επιγραφικούς και φιλόλογους απ' το 1880 όταν ο Σ.Α. Κουμανούδης πρωτοδημοσίευσε την επιγραφή στο περιοδικό «Αθήναιον» . Εξαιτίας της φθοράς τού αγγείου προς το τέλος της επιγραφής παραμένει προβληματική η ανάγνωση ορισμένων γραμμάτων (40.44-46). Ανάλογα, λοιπά  με την άνάγνωσή τους ποικίλλει η μεταγραφή και η μετάφραση της κύριας πρότασης. Άπ' τις πολυάριθμες απόψεις πού έχουν κατά καιρούς υποστηριχθεί, ας αναφερθούν εδώ χαρακτηριστικά μερικές:

1.τούτον εκουσεν (Κουμανούδης)

2.τούτο δεκάν μιν (Stυdniczka. Wackernagei.Langdon) = αυτός (ο καλύτερος χορευτής) ας πάρει τούτο (το αγγείο). δεκάν (απαρέμφατο με απόχρωση προστακτικής ενός ρήματος δεκόω = δέχομαι πού δεν έχει παραδοθεί) μιν (προσωπική αντωνυμία),

3.τού τάδε κλλμιν (Jetfery) = γι' αυτόν τούτο κλλμιν (:) κλλμιν (εντελώς ακατανόητη λέξη)

4.τούτου δη κόλμιν (Guarducci) = γι' αυτόν λοιπόν ο κόλμις - κόλμις (το όνομα τού αγγείου - λέξη άγνωστη. ίσως ξενική)

5.τούτον έκλύμην (η έκλύσειν) (Nieto) = αυτόν θ' αφήσω ελεύθερα, έκλύσειν (άπαρέμφοτο μέλλοντος τού έκλύω = αφήνω ελεύθερο)εκλύμην (αθεματικός μέσος αόριστος)

6.τούτο δε(l)κνυ μιν (Annibaldis και Vox) = αυτό (το αγγείο) καταδειχνει αυτόν (τον καλύτερα χορευτή). μιν (αντωνυμία)

7.(ού τάδε κ-ν (έοτε / έστω) (Watkins) = γι'αύτόν (ας είναι)αυτό εδώ(το αγγείο) κ-ν

8.τω τόδε κα (ρ) μ' ίν (Gallavoti) = γι' αυτόν είναι τούτο το κρασί (γλεύκος).

κάρμα (Ησύχιος. κάρμα γλεύκος) ιν (αντωνυμία)

Ποια απ' τις παραπάνω απόψεις είναι η σωστή δε μπορεί να λεχθεί αδιαφιλονίκητα. Ανεπαρκής γλωσσικά κι εννοιολογικά είναι για  παράδειγμα η άποψη Νίetο(άριθ5) και των Annlbaldis νοκ (αριθ. 6) και σίγουρα απορριπτέα για αδυναμίες γλωσσικές. γραμματικές κι επιγραφικές εκείνη τού Studniczka (αριθ.2) αν και λόγω της εννοιολογικής της πληρότητας βρήκε πολλούς θιασώτες. Ίσως η συντηρητική άποψη τού Watkins (αριθ.7) πού παραδέχεται την αδυναμία μίας ικανοποιητικής ανάγνωσης των αμφισβητούμενων γραμμάτων να μάς φέρνει πιο κοντά στην αλήθεια, εύλογο πάντως φαίνεται - όπως δέχονται άλλωστε οι περισσότεροι - πώς το αγγείο είναι εκείνο, ίσως μαζί με το περιεχόμενό του (το κράμα = γλεύκος.βλ.άριθ.8) πού αθλοθετήθηκε για τον δεινότερο χορευτή και πού αργότερα τον συνόδεψε στον τάφο του ως κτέρισμα. μία ματιά έστω φευγαλέα στους τρόπους διασκέδασης της ύστερογεωμετρικής Αθήνας κερδίζουμε με την επιγραφή άπ' το Δίπυλο: κάποιος «χορευτικός αγώνας» εδώ. της ίδιας εποχής αγγεία μας δίνουν πολύμορφες παραστάσεις κυκλικού χορού, εκτελούμενου από άντρες και γυναίκες συχνά με κλαδιά στα χέρια. Ατμόσφαιρα πιο ευθυμεί υποθάλπει η σκηνή πάνω σε αττικό κάνθαρο (γύρω στο 720 πχ), πού τώρα βρίσκεται στην Κοπεγχάγη: στους ήχους λύρας τρεις νεαροί χορεύουν, μ' έντεχνο πηδήματα, στον αέρα ο ένας, κι οι άλλοι δύο χτυπώντας παλαμάκια. Στη σύγχρονη έξάλλου ομηρική ποίηση η αγάπη για  χορό (χορός, όρχηθμός, όρχηστύς, μολπή) εκφράζεται ευγλωπα με μία σειρά χορευτικές εικόνες, όπως αύτή για  παράδειγμα πού ξετυλίγεται στην αυλή τού Αλκίνοου (Όδύσ.8,251 κ.έξ.) ή εκείνη πού ιστόρησε ο 'Ήφαιστος στην ασπίδα τού Αχιλλέα (Ίλ. XVIII, 567 κ. έξ.). τον ομηρικό ποιητικό λόγο έκτός άπ' τη  θεαματική αντιστοιχία πλησιάζει η επιγραφή με την έμμετρη μορφή της και κυρίως με το επικό της λεξιλόγιο. Έτσι, για  την πρώτη πρόταση - ος νυν όρχηστών πάντων άταλώτατα παίζει - χρησιμοποιήθηκε το δαχτυλικό εξάμετρο (Versus Heroicus) των ομηρικών έπών. το μέτρο όμως της επόμενης πρότασης φαίνεται πώς είναι το άδώνειο. μία τέτοια στιχουργική ποικιλία θυμίζει κάπως τη  στιχουργική των κιθαρωδικών ποιημάτων τού Στησίχορου βρίσκει όμως παράλληλα στη δεύτερη αρχαιότερη επιγραφή (επίγραμμα), τη  χαραγμένη σε ύστερογεωμετρικό σκύφο άπ' τις Πιθηκούσσες (Ίσχια. Κάτω Ίταλία), της όποίας το ομηρικά χρώμα είναι ακόμη εντονότερο.

Αποσπασματική επιγραφή σε όστρακα αγγείων από τον Υμηττό (γύρω στο 700 π.Χ.).

Για το επικό λεξιλόγιο της επιγραφής θ' αρκούσε μία απλή αντιπαράθεση με την ομηρική γλώσσα: ορχηστής (Ίλ. χνl 617, χχιν 261) και όρχηστήρ (Ίλ. XVIII 494) είναι βασικά οι λέξεις για  τον χορευτή (οι ακροβάτες χορευτές αναφέρονται ως κuβιστήρες (Ίλ.χνιι 605 κ.έξ.) και στην Οδύσσεια (8,250,383) ένας χορευτής χαρακτηρίζεται ως βητάρμων, λέξη πού η ακριβή της σημασία μάς διαφεύγει. Κατ' εξοχήν επική είναι η λέξη αταλώτατα - στον Όμηρο άταλός και άταλά (Ίλ. χνlll 567. χχ 22, Όδύσ.11.39) έχουν την έννοια της νεανικής δροσιάς, απλότητας και χάρης, το ρήμα τέλος παίζω σε συσχέτιση με χορό δηλώνει ένα χορευτικό παιχνίδι με μπάλα (π.χ.Ίλ.Ι91,ν378,χχιν261) κι είναι πολύ πιθανό πώς την ίδια εννοιολογική απόχρωση έχει το παίζει και στην επιγραφή, όπως υποστήριξε πειστικά ο Η. Hommel. μία επιγραφή σαν κι αύτή της οινοχόης άπ' το Δίπυλο έχει λόγο ύπαρξης, όταν θα βρίσκονταν άτομα πού θα μπορούσαν να τη  διαβάσουν. Ή ικανότητα ανάγνωσης προϋποθέτει γενικότερα την εξοικείωση με την τέχνη της γραφής. 'Έτσι φαίνεται να πέφτει στο κενό η (εξεζητημένη) άποψη της L. Jeffery, ότι δηλ. την επιγραφή της οινοχόης δε την χάραξε ντόπιος άλλά - με βάση τη  μορφή των γραμμάτων κάποιος ξένος επισκέπτης, ίσως από την ΑΙ Mina (Ποσείδιον), κάνοντας λίγο-πολύ επίδειξη δεξιοτεχνίας στους «αγράμματους» Αθηναίους. στα ομηρικά έπη ναι μεν δε γίνεται μνεία γραφής - έκτός άπ' το προβληματικό γράμμα τού Προίτου, τα «σήματα λυγρά» (Ίλ.νΙ 168κ.έξ.) η γνώση, εντούτοις, της γραφής στα χρόνια τού Όμήρου τεκμηριώνεται πολλαπλά. Σύμφωνα μάλιστα με την επικρατέστερη σήμερα άποψη η Ίλιάδα «συγκροτήθηκε» στο β’ μισό τού 8ου αι π.χ, πιθανότατα γραπτά και στο χρονικό αυτό πλαίσιο ανήκουν οι δύο παλιότερες επιγραφές: αύτή από το Δίπυλο (750-735 πΧ) κι η άλλη άπ' τις Πιθηκούσσες (γύρω στο 720 πΧ) πού το «επικό περίβλημά» τους προϋποθέτει την επική ποίηση.

Ή οινοχόη τού Δίπυλου μάς διαφύλαξε την αρχαιότερη, αναμφίβολα, μαρτυρία αλφαβητικής γραφής, είναι όμως φυσικό πώς άπ' την εποχή πού παρέλαβαν οι 'Έλληνες το φοινικικό (βορειοσημιτικό) αλφάβητο μέχρι το χρονικό σημείο της επιγραφής η γραφή είχε ήδη διαγράψει μία πρώτη έξελιχτική πορεία. Κάνοντας, λοιπόν, χρήση τού argumentυm eχ silentio μπορούμε να δεχτούμε την ύπαρξη προγενέστερων γραπτών μνημείων, τα όποια όμως δε σώθηκαν εξαιτίας τού φθαρτού υλικού τους. για  το πότε έγινε η αποδοχή τού φοινικικού αλφάβητου δεν επικρατεί ομόγνωμα. οι χρονολογίες πού προτάθηκαν με κύριο κριτήριο τις πιο χτυπητές ομοιότητες ανάμεσα σε γράμματα των πρώιμων ελληνικών επιγραφών και τ' αντίστοιχα γράμματα σημιτικών γραπτών μνημείων (επιγραφή τού Ahiram Στη Βύβλο, 13ος αί. πχ), στήλη τού βασιλιά Mesa (γύρω στο 850 πΧ), μεταλλική κυπριακή φιάλη (γύρω στο 740 πΧ) κ.ά .. καλύπτουν ένα ευρύ χρονικό φάσμα άπ' το 1400 πΧ μέχρι το 700 πΧ, με βασικούς υποστηριχτές των ακραίων θέσεων τον Α. Mentz και τον R. Carpenter αντίστοιχα. Μία χρονολογία όμως γύρω στο τέλος τού 9ου αί. πΧ φαίνεται να λύνει ικανοποιητικά το πρόβλημα.

Έκτός από τις δύο προαναφερθείσες επιγραφές (Δίπυλο, Πιθηκουσσες) και μία τρίτη αδιευκρίνιστη, πού βρέθηκε το 1980 στο γνωστό σκυφο άπ' την Ερέτρια και περιείχε μεγάλη ποσότητα χρυσού, δεν χρονολογούνται άλλες με σιγουριά στο β' μισό τού 8ου αι πχ . με την αυγή όμως τού 7ου αί. π.χ. η γραφή, χάρις στα πλατιά αποικιακά κι εμπορικά ρεύματα, γνωρίζει μία εξάπλωση εκρηκτική. Σ' αυτό συμβάλλει σίγουρα και το γεγονός πώς δεν της προσδόθηκε ιερός χαρακτήρας.

Είναι ενδεικτικό πώς, με εξαίρεση τον Ερμή, η αρχαία παράδοση ήθελε ως «ευρετές» της γραφής ή ορισμένων γραμμάτων θνητούς όπως τον Κάδμο, τον Παλαμήδη, τον Λίνο, τον Ορφέα, τον Μουσαίο. τη  «χαρά της γραφής» πού χαρακτηρίζει στο έξής τούς Έλληνες δείχνουν και μερικές ακόμη άπ' τις πρωιμότερες επιγραφές τού 7ου αι πχ από την Αττική, όπως για  παράδειγμα οι χαραγμένες σ' όστρακα ευτελών αγγείων άπ' τον Υμηττό ή το αλφαβητάρι πού χαράκτηκαι σ' ένα υφαντικό βάρος (σώζεται από α μέχρι ο).

Βαθμολογία μέλους

   (0 ψήφος)